Safari Ants: De Afrikaanse Legermieren uit Oeganda

Tijdens onze reis naar Oeganda gingen we op echte mierensafari: een wandeling door het bos van Kalangala, op de Ssese-eilanden in het Victoriameer. Een van de mieren die we daar vonden is in heel Afrika bekend. Dorylus wilverthi is een Afrikaanse legermier, in het Engels driver ant of safari ant. Dit maakt deze blinde jagers met kolonies van miljoenen mieren zo bijzonder.

We zagen ze waar een nieuwe weg het bos in was aangelegd: een lange colonne werksters die over de kale grond trok, bewaakt door grote soldaten met lange poten en gebogen kaken.

Foto: een colonne Dorylus wilverthi op Kalangala, Oeganda.

Driver ant, safari ant of siafu?

Al die namen horen bij dezelfde groep mieren: het geslacht Dorylus. In Oost-Afrika heten ze siafu, een woord uit het Swahili. In het Engels zeg je driver ants of safari ants. Er zijn zo'n 60 soorten Dorylus. De meeste leven in Midden- en Oost-Afrika, maar je vindt ze ook in het zuiden van Afrika en in tropisch Azië. Net als de legermieren uit Amerika horen ze bij de onderfamilie Dorylinae.

Dorylus wilverthi, de soort die wij vonden

Dorylus wilverthi werd in 1899 beschreven door de Italiaanse mierenkenner Carlo Emery, aan de hand van mieren uit het huidige Congo. De soort leeft in ongerept regenwoud in Midden- en Oost-Afrika, onder andere in Oeganda, Kenia, Rwanda, Kameroen en Ivoorkust. Een kolonie heeft één koningin en naar schatting gemiddeld 10 tot 20 miljoen werksters. In het Kakamega-bos in Kenia leeft ze samen met een verwante soort, Dorylus nigricans molestus. Die twee kruisen soms met elkaar, al zijn zulke gemengde werksters zeldzaam.

Foto: een soldaat van Dorylus wilverthi.

Blinde jagers met miljoenen tegelijk

Deze mieren zijn helemaal blind. Ze vinden de weg en praten met elkaar via geursporen. De werksters zijn er in allerlei maten, van kleine werksters tot soldaten met grote koppen en scherpe, gebogen kaken. Ze jagen als één grote groep en eten bijna elk klein dier dat ze aankunnen. Regenwormen zijn een belangrijk deel van hun menu. Sommige soorten vallen ook termietenheuvels aan en nemen de termieten mee naar huis. Lees meer in zo jagen legermieren.

Een kolonie die steeds verhuist

Een kolonie bouwt geen vast nest. Ze woont in een tijdelijk kamp onder de grond, dat een paar dagen tot een paar maanden blijft. Raakt het eten op, dan trekt de hele kolonie verder in lange colonnes. Die gaan maar langzaam, zo'n 20 meter per uur, maar je kunt ze niet missen.

Een reuzenkoningin en worstvliegen

De koninginnen krijgen nooit vleugels en maken dus ook geen bruidsvlucht. Ze horen bij de grootste mieren op aarde: afhankelijk van hun conditie zijn koninginnen van dit geslacht zo'n 4 tot 6 cm lang. Het Guinness World Records noemt een verwante soort, Dorylus fulvus, de grootste mier ter wereld. Een koningin kan miljoenen eitjes per maand leggen.

De mannetjes zien er heel anders uit. Ze hebben vleugels en een dik, worstvormig achterlijf, en daarom heten ze in Afrika "sausage flies", worstvliegen. Een mannetje volgt het geurspoor van een kolonie, de werksters trekken zijn vleugels eraf en brengen hem naar een jonge koningin. Bij Dorylus wilverthi paart een nieuwe koningin in het nest met veel mannetjes, vaak 10 tot 30. Daarna vertrekt ze lopend met een deel van de werksters om een nieuwe kolonie te beginnen.

Foto: een soldaat houdt de wacht naast de colonne.

Zijn safari ants gevaarlijk?

Een beet van een soldaat doet flink pijn en laat twee kleine gaatjes achter. Steken doen ze bijna nooit. Omdat de colonnes langzaam gaan, kun je ze makkelijk ontwijken. Ze zijn vooral gevaarlijk voor dieren en mensen die niet weg kunnen. Tegelijk helpen ze boeren, omdat ze insecten en andere plagen opeten. In delen van Oost-Afrika gebruikten mensen de soldaten zelfs als noodhechting: de mier bijt in beide kanten van een wondje, en daarna breek je het lijfje af terwijl de kaken blijven zitten.

Kun je safari ants houden?

Nee. Een kolonie bestaat uit miljoenen mieren, verhuist steeds en heeft een koningin die nooit vliegt. Thuis houden kan dus niet. Wil je een Afrikaanse soort in een mierennest? Kijk dan eens naar oogstmieren zoals Messor cephalotes. Of kijk naar Messor barbarus, een oogstmier uit Zuid-Europa en Noord-Afrika.

Bronnen

• Wikipedia. Dorylus.

• AntWiki. Dorylus wilverthi.

• Guinness World Records. Largest ant.

• Kronauer, D.J.C. et al., 2007. Extreme queen-mating frequency and colony fission in African army ants. BMC Evolutionary Biology 7: 56.

• Butler, I.A., Peters, M.K. and Kronauer, D.J.C., 2018. Low levels of hybridization in two species of African driver ants. Journal of Evolutionary Biology 31: 556 to 571.

Foto's: © Esthetic Ants