Paltothyreus tarsatus: De Mier die naar Rotte Eieren Ruikt
Tijdens onze mierensafari in Oeganda viel één mier meteen op: een grote, glanzend zwarte mier die in haar eentje over de bosgrond liep. Het was Paltothyreus tarsatus, in het Engels de African stink ant. Het is een van de grootste mieren van Afrika, ze jaagt op termieten en ze heeft een heel goede reden om naar rotte eieren te ruiken. Zo leeft deze mier.
Een grote ponerine uit Afrika
Paltothyreus tarsatus is de enige soort in haar geslacht. Ze werd in 1798 beschreven door de Deense insectenkenner Johan Christian Fabricius, onder de naam Formica tarsata. Ze hoort bij de Ponerinae, een onderfamilie van vooral jagende mieren met een echte angel. Werksters zijn zo'n 17 tot 20 mm lang en helemaal zwart, met fijne groefjes op kop en borststuk. Koninginnen zijn iets groter en hebben vleugels. De soort leeft in bijna heel Afrika ten zuiden van de Sahara, in savanne en in bos.
Waarom ze naar rotte eieren ruikt
Pak een werkster op of stoor haar, en je ruikt het meteen. Klieren in de kop geven een mengsel van zwavelstoffen af dat ruikt naar rotte eieren. Die geur heeft een slim doel. Het nest bestaat uit ondiepe gangen, en die storten soms in. Raakt een werkster bedolven, dan geeft ze de geur af, en haar nestgenoten volgen die om haar uit te graven. Ook de gifklier bevat stoffen die bitter smaken.
Een termietenjager
Deze mier is een rover. Bijna al haar prooi bestaat uit geleedpotigen, en termieten staan bovenaan het menu, vooral de grote Macrotermes soorten die flinke heuvels bouwen. Ook duizendpoten, kevers en andere mieren, zoals reuzenmieren (Camponotus), worden gepakt. In Benin werd ze zelfs gezien terwijl ze nesten van wevermieren (Oecophylla longinoda) aanviel.
Werksters jagen meestal alleen. Vindt een verkenner een grote prooi of veel termieten, dan kan ze nestgenoten roepen met een geursignaal uit een klier aan de onderkant van haar achterlijf. Op weg naar huis geven werksters de prooi soms aan elkaar door.
De weg vinden door omhoog te kijken
In 1980 ontdekte de mierenonderzoeker Bert Hölldobler dat deze mier de weg vindt door naar het bladerdak boven haar te kijken. Het patroon van bladeren en open plekken tegen de lucht werkt als een kaart. Toen het bladerdak boven een werkster werd veranderd, raakte ze de weg kwijt. Het was de eerste keer dat dit bij mieren werd beschreven.
Grote nesten onder de grond
Een kolonie woont niet in één centraal nest. Ze maakt een netwerk van ondiepe gangen met meerdere ingangen, vaak met uitgegraven aarde en prooiresten eromheen. Werksters reizen veilig onder de grond en komen ver van het midden van het nest boven. Bovengronds blijven ze meestal binnen een paar meter van een uitgang. In een onderzoek in Ivoorkust hadden kolonies gemiddeld zo'n 1.500 werksters, en een paar meer dan 5.000. Dat is veel voor een ponerine mier.
Koninginnen beginnen een nieuwe kolonie zonder zich op te sluiten: ze gaan zelf op jacht terwijl ze hun eerste werksters grootbrengen.
Een kikker die bij de mieren woont
Een van de gekste weetjes over deze mier is haar huisgenoot. In West-Afrika woont de kikker Phrynomantis microps soms gewoon in de nesten. Zijn huid maakt een stof aan waardoor de mieren hem niet aanvallen. Zo heeft de kikker in het droge seizoen een veilige, vochtige schuilplek.
Steekt ze?
Ja, zoals de meeste ponerine mieren heeft ze een echte angel, en een grote werkster kan flink steken. In het bos loopt ze meestal van je weg, dus met een beetje voorzichtigheid kun je haar rustig bekijken.
Kun je deze mier houden?
Ze wordt bijna nooit gehouden. Een kolonie heeft veel ruimte nodig voor haar gangen, veel levende prooi en een warm, vochtig nest, en de koninginnen moeten gevoerd worden als ze een kolonie beginnen. Wij verkopen deze soort niet. Haar in het wild zien was voor ons de mooiste manier om kennis te maken. Lees het hele verhaal in Mierensafari in Oeganda, en maak kennis met nog een Afrikaanse jager in onze blog over safari ants, de Afrikaanse legermieren.
Bronnen
Wikipedia. Paltothyreus.
AntWiki. Paltothyreus tarsatus.
Braun, U., Peeters, C. and Hölldobler, B., 1994. The giant nests of the African stink ant Paltothyreus tarsatus. Biotropica 26: 308 to 311.
Hölldobler, B., 1980. Canopy orientation: a new kind of orientation in ants. Science 210: 86 to 88.
Crewe, R.M. and Fletcher, D.J.C., 1974. Ponerine ant secretions: the mandibular gland secretion of Paltothyreus tarsatus. Journal of the Entomological Society of Southern Africa 37.
Rödel, M.O. and Braun, U., 1999. Associations between anurans and ants in a West African savanna. Biotropica 31: 178 to 183.
Foto's: © Esthetic Ants
Opmerkingen