Paraponera clavata: Zo Leeft de Kogelmier

1 nov

3 minuten om te lezen

Paraponera clavata ken je misschien beter als de kogelmier of bullet ant, de mier met de pijnlijkste steek ter wereld. Die steek krijgt alle aandacht, maar de mier zelf heeft een interessant leven in de regenwouden van Midden- en Zuid-Amerika. In deze blog lees je waar Paraponera clavata leeft, hoe een kolonie werkt en wat ze eet. Wil je meer weten over de steek zelf? Lees dan onze blog over de steek van de kogelmier.

Naam en familie

Paraponera clavata werd in 1775 beschreven door de Deense insectenkenner Fabricius. Het is de enige soort die nog leeft in haar geslacht, en dat geslacht heeft zelfs een eigen onderfamilie, de Paraponerinae. Een familielid, Paraponera dieteri, is gevonden in barnsteen uit de Dominicaanse Republiek en leefde miljoenen jaren geleden. In haar leefgebied heeft de mier veel namen: bala ("kogel") in Costa Rica, hormiga veinticuatro ("24 uur mier") in Venezuela, naar de dag pijn na een steek, en tocandira of tucandeira in Brazilië.

Waar leeft ze?

Paraponera clavata leeft in vochtig regenwoud in het laagland, van Honduras en Nicaragua via Midden-Amerika tot in Venezuela, Colombia, Ecuador, Peru, Bolivia en Brazilië. De meeste kolonies zitten laag, maar soms vind je de soort ook hoger in de bergen. Waar ze voorkomt, is ze niet zeldzaam: in Costa Rica en Panama vonden onderzoekers zo'n vier nesten per hectare bos.

Uiterlijk

Gevleugelde koningin van de kogelmier naast een klein vliegje — Foto: een gevleugelde koningin van de kogelmier. Ze lijkt bijna precies op een werkster.

Dit is een van de grootste mieren ter wereld. Werksters zijn ongeveer 18 tot 30 mm lang, stevig gebouwd en roodzwart, en lijken een beetje op een wesp zonder vleugels. Ze hebben sterke kaken en een grote angel aan het eind van het achterlijf. De koningin is nauwelijks groter dan de werksters en lijkt bijna precies op ze, dus je ziet haar niet zo snel tussen de rest.

Kolonie en nest

Een kolonie woont in de grond aan de voet van een boom, en soms in een hoopje humus hoog in de boomkruin. In een groot onderzoek in Panama zaten de nesten onder tientallen verschillende boomsoorten, dus heel kieskeurig zijn ze niet. Voor zo'n grote mier zijn de kolonies klein: meestal een paar honderd werksters, soms meer dan tweeduizend, met één koningin.

Een nieuwe kolonie starten

Gevleugelde kogelmier op een vinger — Foto: een gevleugelde kogelmier, klaar voor de bruidsvlucht.

Na de bruidsvlucht begint een jonge koningin in haar eentje een nieuwe kolonie. Veel mieren sluiten zich dan op en leven van hun eigen reserves tot de eerste werksters er zijn. Een koningin van de kogelmier kan dat niet: zij moet naar buiten om te jagen tot haar eerste werksters volwassen zijn. Mannetjes vliegen 's nachts vaak op lampen af, en zo komen er veel in verzamelingen van onderzoekers terecht.

Eten en eten zoeken

De werksters klimmen in de nestboom en zoeken hun eten in de boomkruin, tot in de hoogste takken. Op de bosbodem zoeken ze bijna niets. Nectar is wat ze het vaakst mee naar huis nemen, als een druppel tussen hun kaken. Daarnaast jagen ze op kleine insecten en andere kleine beestjes, en nemen ze stukjes plant mee. Werksters zoeken vaak alleen, maar ze kunnen een nestgenoot naar goed eten brengen door in tandem te lopen: de ene mier loopt dan vlak achter de andere aan. Meer over wat mieren eten lees je in wat eten mieren.

Verdediging

Wordt het nest verstoord, dan maken de werksters eerst een piepend geluid door twee lichaamsdelen langs elkaar te wrijven. Dat is een waarschuwing. Helpt dat niet, dan steken ze. In het gif zit poneratoxine, een stof die zenuwen urenlang pijnsignalen laat geven. Hoe dat werkt, lees je in onze blog over de steek van de kogelmier.

Vijanden

Vliegjes: het piepkleine vliegje Apocephalus paraponerae komt binnen een paar minuten af op gewonde werksters. Het legt zijn eitjes in de gewonde mier, en de larven groeien in haar op.
Zombieschimmel: een schimmel uit het geslacht Ophiocordyceps laat besmette werksters een boomstam in klimmen en daar vastgeklemd doodgaan, zodat de sporen op de bosbodem kunnen vallen.
Padden: reuzenpadden zijn gezien terwijl ze tot wel één kogelmier per minuut opaten.

De kogelmier en mensen

Bij de Sateré-Mawé in Brazilië speelt de kogelmier een rol in een bekend ritueel om volwassen te worden, lees meer in het kogelmier handschoen ritueel. Zin in meer korte weetjes? Bekijk 12 weetjes over de kogelmier. En vraag je je af of je er zelf een kunt houden? Lees dan kun je een kogelmier houden.