Camponotus: Een Persoonlijke Gids voor de Belangrijkste Ondergeslachten
Bijgewerkt op: 4 dagen geleden
"Reuzenmieren" en "suikermieren": iedereen kent deze beestjes wel!
Dit zijn de twee bekendste namen voor het zeer wijdverspreide en enorm complexe geslacht Camponotus. De naam "suikermier" snap ik wel, want ze staan bekend om hun grote honger naar suikers. Toch wordt het geslacht Camponotus in de media veel te vaak afgeschilderd als vervelende plaag die houten constructies beschadigt. Dat geldt vooral voor soorten uit het ondergeslacht Camponotus. Ja, je leest het goed: het ondergeslacht Camponotus, een ondergeslacht met dezelfde naam binnen het geslacht zelf. Wat betekent dat? En wat is een ondergeslacht eigenlijk? In dit artikel wordt het allemaal duidelijk.
Mieren worden meestal ingedeeld in onderfamilies, tribus, geslachten, soms ondergeslachten, soms soortgroepen, soorten en soms zelfs ondersoorten.
Als voorbeeld nemen we Camponotus barbaricus xanthomelas, een soort uit Noord-Afrika. Die wordt als volgt ingedeeld:
Familie: Formicidae (mieren)
Onderfamilie: Formicinae
Tribus: Camponotini
Geslacht: Camponotus
Ondergeslacht: Tanaemyrmex
Soort: Camponotus barbaricus
Ondersoort: Camponotus barbaricus xanthomelas
Kort: C. barbaricus xanthomelas
"Op dit moment zijn er meer dan 1000 soorten en bijna 500 ondersoorten beschreven, verdeeld over 45 ondergeslachten (Bolton, 2012), en het zou best eens het grootste mierengeslacht van allemaal kunnen zijn." (Bron: Antwiki)
In dit artikel richt ik me op een aantal bekende en populaire ondergeslachten van Camponotus. Ik leg uit hoe ze van elkaar verschillen en waarom het handig is om ze te kennen als je elk type beter wilt begrijpen. Aan het eind zet ik alles nog eens op een rij met foto's.
Disclaimer:
Veel informatie in dit artikel komt uit betrouwbare bronnen zoals Antwiki en Antweb en uit de kennis van verschillende mierenhouders. Een deel is ook mijn persoonlijke kijk op het onderwerp. Misschien ben je het niet met alles eens, bijvoorbeeld bij de genoemde voorbeelden. Sommige getallen, zoals de grootte van werksters of kolonies, zijn gemiddelden per ondergeslacht. Dit artikel is bedoeld als snelle gids om Camponotus te herkennen en om nuttige kennis te delen met een breed publiek. Bedankt voor het lezen. Dan nu de ondergeslachten!
Major werkster van Camponotus vagus
Camponotus (ondergeslacht)
Het eerste ondergeslacht van het geslacht Camponotus, ook wel Camponotus sensu stricto genoemd, staat bekend als de "echte reuzenmieren". De meeste soorten uit dit ondergeslacht nestelen het liefst in hout en volgroeide kolonies zijn middelgroot tot groot. Mieren uit dit ondergeslacht zijn meestal fors gebouwd. Majors en koninginnen hebben grote, ronde koppen. Koninginnen, zoals die van C. novaeboracensis in het voorbeeld hieronder, zijn behoorlijk stevig en meestal monogyn.
Koningin van Camponotus novaeboracensis
Polymorfisme bij werksters van Camponotus compressus
Tanaemyrmex
Dit ondergeslacht, ook wel "slanke reuzenmieren" genoemd, omvat misschien wel de meeste soorten uit het geslacht Camponotus. De meeste soorten nestelen in de grond of deels in hout. Volgroeide kolonies zijn meestal groot. De mieren zijn groot en slank met lange poten. Majors en koninginnen hebben grote, driehoekige koppen. De minors zijn langgerekt. Koninginnen, zoals C. nicobarensis in het voorbeeld hieronder, zijn iets minder fors dan die van Camponotus (ondergeslacht) en meestal monogyn. Sommige soorten en populaties van C. nicobarensis kunnen licht polygyn zijn. Veel soorten Tanaemyrmex houden van warmte en droogte en staan bekend als zeer agressief.
Koningin van Camponotus consobrinus
Een bijzonder geval binnen Tanaemyrmex
Sociale parasieten binnen Camponotus
Hoewel het geslacht Camponotus ongeveer 1500 soorten telt, zijn Camponotus universitatis en Camponotus ruseni (Karaman, 2012) tot nu toe de enige bekende sociale parasieten binnen Camponotus. C. universitatis en C. ruseni leven als inquiline in de nesten van Camponotus aethiops. C. universitatis kan ook bij Camponotus pilicornis leven. Beide soorten zijn permanente parasieten zonder slavernij (Tinaut et al., 1992; Guillem et al., 2014). Ze worden zelden gevonden. Omdat beide soorten tot het ondergeslacht Tanaemyrmex behoren, vond ik het interessant om ze in dit artikel op te nemen.
De twee foto's hierboven en hieronder tonen ter vergelijking een koningin en de werksters van C. universitatis. Ze zijn allebei klein en donker gekleurd.
Polymorfisme bij werksters van Camponotus cruentatus
Myrmosericus
Dit ondergeslacht, ook wel "zijdeachtige reuzenmieren" genoemd, is vergelijkbaar met Tanaemyrmex. Soorten uit Myrmosericus nestelen in de grond. Volgroeide kolonies zijn groot. De mieren zijn een iets forsere versie van Tanaemyrmex, met rondere koppen. Kolonies zijn monogyn. Sommige soorten en populaties van C. nicobarensis kunnen licht polygyn zijn. Veel soorten Myrmosericus zijn zeer agressief.
Koningin en major werksters van C. dolendus
Leuk weetje:
Soorten die vaak verkocht worden als 'Camponotus auriventris' behoren ook tot het ondergeslacht Myrmosericus en lijken op C. parius. In werkelijkheid is C. auriventris echter nog nooit verkocht, omdat de koninginnen in het wild zo zeldzaam zijn. Deze misinformatie ontstond een aantal jaren geleden toen Chinese mierenwinkels deze soort niet goed konden determineren en, vermoed ik, zonder eerst naar het ondergeslacht te kijken een willekeurige soortnaam kozen. Bovendien is deze populaire soort veel kleiner en ziet hij er heel anders uit dan de echte C. auriventris, die tot het ondergeslacht Myrmosaulus behoort. Daar kom ik later op terug.
Polymorfisme bij koningin en werksters van Camponotus dalmaticus
Myrmentoma
Soorten uit Myrmentoma, ook wel "spleetlip-reuzenmieren" genoemd, maken kleine nesten in de grond of in hout. Volgroeide kolonies zijn klein, zelden meer dan 1000 werksters en vaak maar een paar honderd. De mieren zijn klein en slank en het polymorfisme is minder uitgesproken dan bij de vorige ondergeslachten. De meeste koninginnen zijn kleiner dan 11 mm en slank. Kolonies zijn monogyn tot licht polygyn. Werksters van Myrmentoma zijn niet agressief. Het zijn opportunistische aaseters. Een paar soorten Myrmentoma gebruiken mimicry van andere mierensoorten om op te gaan in hun omgeving. Zo kunnen ze nog meer voedsel zoeken op vreemd terrein.
Mimicry van Camponotus lateralis rond Crematogaster scutellaris
Koningin en werksters van Camponotus mutilarius (handelsnaam: 'C. xiangban')
Orthonotomyrmex
Dit ondergeslacht, ook wel "platrug-reuzenmieren" genoemd, is te herkennen aan werksters met een vrij platte bovenkant van het borststuk. Soorten binnen dit ondergeslacht zijn middelgroot tot klein, met een duidelijk kastedimorfisme. De kop van de majors is groot en breder dan lang. Het lichaam is meestal bedekt met veel kleine setae (haartjes). Bij sommige soorten, zoals C. mutilarius op de foto hierboven, zijn de setae lang en goed zichtbaar.
Major werksters van Camponotus sericeus tijdens trofallaxis
Koningin en werksters van Camponotus singularis
Myrmosaulus
Dit ondergeslacht, ook wel "monsterkop-reuzenmieren" genoemd, doet zijn naam echt eer aan! De kop van de majors is groot met meestal afgeronde zijkanten. Soorten uit dit ondergeslacht zijn groot tot middelgroot met een sterk dimorfisme: een duidelijk verschil tussen minors en majors, zonder middelgrote werksters daartussen. De bekendste soort is natuurlijk C. singularis, bekend om de grote rode kop en het zilveren lichaam. Een iets minder bekende soort uit dit ondergeslacht is C. suffusus.
Alle soorten Myrmosaulus hebben een vergelijkbare lichaamsvorm en grootte, en dat brengt ons terug bij C. auriventris. De Latijnse naam verwijst naar het goudkleurige lichaam. De echte C. auriventris lijkt sterk op C. singularis, dus een verwarring met soorten die op C. parius (Myrmosericus) lijken zou onmogelijk moeten zijn. Toch is het gebeurd, doordat Chinese verkopers foute informatie verspreidden. Iedereen die onbekende Myrmosericus-soorten verkoopt onder de foute naam 'auriventris' zou daarmee moeten stoppen en de onbekende soort een nieuwe, unieke naam moeten geven. Anders blijft de misinformatie zich verspreiden tot het niet meer terug te draaien is.
Koningin en werksters van Camponotus auriventris
Twee vechtende majors: Camponotus singularis tegen Camponotus auriventris
Koningin van de vergelijkbare Camponotus holosericeus (handelsnaam: 'C. chinensis').
..
Opmerkingen